Cách phân loại nguyên vật liệu theo nhóm ABC trong kho sản xuất

Kỹ sư trao đổi trên máy tính bảng trong nhà xưởng, triển khai

Trả lời nhanh: Phân loại nguyên vật liệu theo nhóm ABC là cách chia NVL thành ba nhóm dựa trên giá trị tiêu thụ hàng năm. Nhóm A chiếm khoảng 70–80% tổng giá trị nhưng chỉ chiếm 10–20% số lượng mã hàng, nhóm B chiếm 15–20% giá trị, nhóm C chiếm 5–10% giá trị nhưng chiếm phần lớn số mã. Mục tiêu là dành nguồn lực kiểm soát nhiều nhất cho nhóm A.

Điểm chính:

  • Phân loại ABC dựa trên giá trị tiêu thụ = đơn giá × số lượng sử dụng trong kỳ, không chỉ dựa trên đơn giá.
  • Nhóm A cần kiểm kê thường xuyên, nhóm C có thể kiểm kê thưa hơn.
  • Bố trí nhóm A ở vị trí dễ lấy, gần khu vực xuất kho để giảm thời gian picking.
  • Phân loại ABC cần được cập nhật định kỳ khi cơ cấu sản xuất hoặc giá NVL thay đổi.

Hệ thống báo còn 40 thùng màng co, ra kệ chỉ thấy 32. Sổ sách ghi tồn 3 tấn hạt nhựa, thực tế cân được 2,7 tấn. Những tình huống này xảy ra hàng ngày trong kho sản xuất, và nguyên nhân thường không phải thủ kho yếu kém, mà là kho đang kiểm soát tất cả nguyên vật liệu theo cùng một cách. Bài viết này hướng dẫn anh/chị cách phân loại nguyên vật liệu theo nhóm ABC trong kho sản xuất, cách tính toán, cách áp dụng vào kiểm kê và bố trí kho, cùng các tình huống cần cập nhật lại phân loại.

Phân loại ABC là gì khi áp dụng cho NVL sản xuất?

Phân loại ABC cho NVL là phương pháp chia nguyên vật liệu thành ba nhóm A, B, C theo mức độ quan trọng về giá trị sử dụng, giúp kho tập trung kiểm soát chặt những mã hàng có ảnh hưởng lớn nhất đến chi phí sản xuất.

Phương pháp này bắt nguồn từ nguyên lý Pareto: một phần nhỏ nguyên vật liệu thường chiếm phần lớn giá trị tồn kho. Trong kho sản xuất, điều này thể hiện rất rõ. Một nhà máy có thể có 800 mã NVL, nhưng chỉ khoảng 60–80 mã thực sự chiếm phần lớn chi phí nguyên vật liệu hàng tháng. Số còn lại là các loại phụ liệu, bao bì, vật tư tiêu hao giá trị thấp nhưng số lượng mã rất nhiều.

Ba nhóm được hiểu như sau:

  • Nhóm A: Số ít mã NVL nhưng chiếm phần lớn giá trị tiêu thụ. Đây là nhóm cần kiểm soát chặt nhất.
  • Nhóm B: Giá trị tiêu thụ ở mức trung bình, số mã nhiều hơn nhóm A.
  • Nhóm C: Số lượng mã rất lớn nhưng giá trị tiêu thụ thấp. Kiểm soát đơn giản, không cần dành quá nhiều nguồn lực.

Điểm khác biệt khi áp dụng cho NVL sản xuất so với hàng hóa thương mại là NVL không được quản lý theo doanh thu bán ra, mà theo giá trị tiêu thụ trong quá trình sản xuất. Một loại keo dán giá rẻ nhưng dùng với số lượng cực lớn mỗi tháng có thể thuộc nhóm A, trong khi một loại linh kiện đắt tiền nhưng 6 tháng mới dùng một lần lại chỉ thuộc nhóm B hoặc C.

Góc nhìn từ VASO: Trước khi bàn đến phần mềm hay thiết bị quét mã, việc phân loại ABC là bước tổ chức lại cách vận hành kho mà bất kỳ doanh nghiệp sản xuất nào cũng nên làm trước, vì nó quyết định kho sẽ ưu tiên nguồn lực vào đâu.

Cách tính giá trị tiêu thụ của từng loại NVL

Kỹ thuật viên kiểm tra tủ điện, lắp đặt

Giá trị tiêu thụ của một mã NVL trong kỳ được tính bằng công thức: Giá trị tiêu thụ = Đơn giá bình quân × Số lượng sử dụng trong kỳ. Đây là cơ sở để xếp hạng và chia nhóm ABC.

Các bước thực hiện như sau:

  1. Xác định kỳ phân tích: Thường là 12 tháng gần nhất, hoặc tối thiểu 6 tháng nếu cơ cấu sản xuất thay đổi nhanh. Không nên dùng kỳ quá ngắn vì dễ bị ảnh hưởng bởi biến động đơn hàng đột xuất.
  2. Thu thập dữ liệu cho từng mã NVL: Gồm mã NVL, tên NVL, đơn vị tính, đơn giá bình quân nhập kho trong kỳ, và tổng số lượng xuất cho sản xuất trong kỳ.
  3. Tính giá trị tiêu thụ: Lấy đơn giá nhân với số lượng sử dụng. Ví dụ: Màng co PE đơn giá 45.000 đồng/kg, trong năm sử dụng 12.000 kg, giá trị tiêu thụ = 540 triệu đồng.
  4. Sắp xếp theo giá trị tiêu thụ giảm dần: Mã nào có giá trị tiêu thụ cao nhất đứng đầu bảng.
  5. Tính tỷ trọng phần trăm: Lấy giá trị tiêu thụ của từng mã chia cho tổng giá trị tiêu thụ của tất cả NVL, nhân 100.
  6. Tính tỷ trọng tích lũy: Cộng dồn tỷ trọng từ trên xuống để xác định ranh giới nhóm.

Dưới đây là bảng mẫu minh họa cho một kho sản xuất giả định có 8 mã NVL:

Mã NVLTên NVLĐơn giá (đồng)Số lượng/nămGiá trị tiêu thụ (triệu đồng)Tỷ trọng (%)Tỷ trọng tích lũy (%)
NVL-01Hạt nhựa PP38.000/kg25.000 kg95038,038,0
NVL-02Màng co PE45.000/kg12.000 kg54021,659,6
NVL-03Thùng carton 5 lớp12.000/cái30.000 cái36014,474,0
NVL-04Mực in flexo180.000/kg1.200 kg2168,682,6
NVL-05Băng keo dán thùng8.000/cuộn15.000 cuộn1204,887,4
NVL-06Màng lót chống ẩm25.000/kg4.000 kg1004,091,4
NVL-07Dây đai nhựa6.000/sợi12.000 sợi722,994,3
NVL-08Nhãn decal500/cái280.000 cái1405,699,9

Lưu ý khi tính toán: đơn giá nên dùng giá bình quân gia quyền trong kỳ, không dùng giá mua gần nhất, vì giá NVL có thể biến động mạnh. Số lượng sử dụng nên lấy từ phiếu xuất kho cho sản xuất, không lấy từ số lượng nhập kho, để phản ánh đúng mức tiêu thụ thực tế.

Cách chia nhóm A, B, C phù hợp cho kho NVL

Nguyên tắc phổ biến là dùng tỷ trọng tích lũy để chia nhóm: nhóm A đến khoảng 70–80% giá trị tích lũy, nhóm B đến khoảng 90–95%, phần còn lại là nhóm C. Tuy nhiên, với kho NVL sản xuất, ranh giới này nên được điều chỉnh theo thực tế.

Với bảng mẫu ở trên, có thể chia như sau:

  • Nhóm A: NVL-01, NVL-02, NVL-03 (tỷ trọng tích lũy đến 74%). Chỉ 3/8 mã nhưng chiếm gần 3/4 tổng giá trị tiêu thụ.
  • Nhóm B: NVL-04, NVL-05, NVL-08 (tỷ trọng tích lũy đến 87,4% nếu gộp NVL-05, hoặc điều chỉnh linh hoạt). Thực tế có thể đưa NVL-08 vào nhóm B do giá trị 140 triệu đồng, cao hơn NVL-05 và NVL-06.
  • Nhóm C: Các mã còn lại có giá trị tiêu thụ thấp.

Một số lưu ý khi chia nhóm cho NVL sản xuất:

  • Không cứng nhắc theo tỷ lệ 80/20: Nếu kho có một mã NVL chiếm đến 50% giá trị, hãy xếp riêng mã đó vào nhóm A và điều chỉnh ranh giới nhóm B cho phù hợp.
  • Xem xét yếu tố rủi ro: Một số NVL giá trị không cao nhưng khan hiếm, thời gian giao hàng dài, hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến dây chuyền sản xuất nếu thiếu hụt, có thể được nâng lên nhóm A hoặc B để kiểm soát chặt hơn.
  • Tách riêng NVL có hạn sử dụng ngắn: Keo, mực in, hóa chất xử lý bề mặt có shelf life ngắn cần được theo dõi theo lô và hạn dùng, có thể xếp vào nhóm cần kiểm soát đặc biệt dù giá trị không cao.

Việc chia nhóm không phải là công thức cố định mà là công cụ ra quyết định. Mục tiêu là giúp kho biết rõ nên dành thời gian kiểm kê, kiểm soát chất lượng và theo dõi tồn kho cho nhóm mã nào trước tiên.

Chính sách kiểm kê và kiểm soát riêng cho từng nhóm

Kiểm tra vật tư tại kho cùng nhân viên

Mỗi nhóm A, B, C cần có chính sách kiểm kê và kiểm soát khác nhau. Nhóm A cần kiểm kê thường xuyên nhất, nhóm C có thể kiểm kê thưa hơn và đơn giản hơn.

Nhóm A – Kiểm soát chặt:

  • Kiểm kê định kỳ hàng tuần hoặc tối thiểu 2 lần/tháng cho các mã nhóm A.
  • Áp dụng kiểm kê luân phiên (cycle count): mỗi ngày kiểm một vài mã nhóm A, không cần dừng toàn bộ kho.
  • Ghi nhận chính xác từng phiếu nhập, phiếu xuất ngay tại thời điểm phát sinh.
  • Kiểm tra đối chiếu tồn kho hệ thống với thực tế sau mỗi lần xuất nhập lớn.
  • Phân công người có kinh nghiệm quản lý nhóm A, không giao cho nhân viên mới.

Nhóm B – Kiểm soát vừa phải:

  • Kiểm kê định kỳ hàng tháng hoặc hàng quý tùy quy mô.
  • Theo dõi biến động tồn kho bất thường qua báo cáo xuất nhập tồn.
  • Kiểm tra đối chiếu khi có chênh lệch giữa sổ sách và thực tế.

Nhóm C – Kiểm soát đơn giản:

  • Kiểm kê 6 tháng/lần hoặc theo kỳ kiểm kê năm.
  • Có thể áp dụng phương pháp kiểm đếm nhanh, ước lượng theo bao, thùng, cuộn.
  • Đặt ngưỡng tồn kho tối thiểu và tái đặt hàng tự động để tránh thiếu hụt gây gián đoạn sản xuất.

Việc ưu tiên kiểm kê NVL nhóm A giúp giảm đáng kể thời gian kiểm kê tổng kho. Thay vì dừng kho 2–3 ngày để kiểm toàn bộ 800 mã, kho chỉ cần kiểm kê luân phiên 60–80 mã nhóm A trong giờ làm việc bình thường, phần còn lại kiểm vào cuối kỳ.

Theo quy định tại Thông tư 200/2014/TT-BTC và Thông tư 133/2016/TT-BTC, doanh nghiệp phải thực hiện kiểm kê tài sản, hàng tồn kho ít nhất một lần vào cuối kỳ kế toán năm. Phân loại ABC không thay thế nghĩa vụ kiểm kê này, nhưng giúp tổ chức kiểm kê hiệu quả hơn trong năm bằng cách dồn nguồn lực cho nhóm có rủi ro cao nhất.

Cách bố trí kho theo nhóm ABC để giảm thời gian lấy hàng

Bố trí kho theo nhóm ABC nghĩa là đặt các mã NVL nhóm A ở vị trí dễ tiếp cận nhất, gần khu vực xuất kho và khu vực sản xuất, để rút ngắn quãng đường di chuyển khi picking.

Nguyên tắc bố trí:

  • Nhóm A: Đặt ở tầng thấp, khu vực gần cửa xuất kho, gần lối đi chính. Vị trí ngang tầm với, không cần xe nâng hay thang.
  • Nhóm B: Đặt ở khu vực giữa kho, tầng trung bình, khoảng cách di chuyển vừa phải.
  • Nhóm C: Đặt ở khu vực xa hơn, tầng cao, hoặc các vị trí khó tiếp cận hơn vì tần suất lấy hàng thấp.

Ví dụ giả định: Một nhà máy sản xuất bao bì nhựa có khu vực kho NVL rộng 600 m². Nhóm A gồm hạt nhựa PP, màng co PE, thùng carton được đặt ngay gần cửa xuất kho, trong bán kính 10 m từ khu vực cân đong và cấp liệu. Nhóm B gồm mực in, băng keo, nhãn decal đặt ở dãy kệ giữa. Nhóm C gồm dây đai, màng lót chống ẩm đặt ở dãy kệ cuối kho, tầng trên. Kết quả là thủ kho rút ngắn quãng đường lấy hàng cho phần lớn các lệnh xuất NVL trong ngày.

Việc bố trí này cần gắn với hệ thống vị trí lưu trữ (bin/location). Mỗi mã NVL cần được gán một vị trí cụ thể, và vị trí này phải được cập nhật khi phân loại ABC thay đổi. Nếu kho đang dùng Excel hoặc sổ tay, anh/chị có thể lập sơ đồ kho đơn giản và đánh dấu vùng A, B, C trên sơ đồ.

Cách cập nhật phân loại ABC khi cơ cấu sản xuất thay đổi

Phân loại ABC không phải là bảng xếp hạng cố định. Khi cơ cấu sản xuất thay đổi, giá NVL biến động mạnh, hoặc có mã NVL mới được đưa vào sử dụng, cần tính lại giá trị tiêu thụ và cập nhật lại nhóm.

Các tình huống cần cập nhật:

  • Thay đổi sản phẩm sản xuất: Nhà máy chuyển từ sản xuất sản phẩm A sang sản phẩm B, kéo theo danh mục NVL thay đổi hoàn toàn.
  • Biến động giá NVL lớn: Một loại NVL tăng giá 50% trong 6 tháng có thể khiến mã đó từ nhóm B chuyển lên nhóm A.
  • Xuất hiện mã NVL mới: Sản phẩm mới cần NVL mới, cần đưa mã mới vào bảng phân tích ngay từ đầu.
  • Thay đổi nhà cung cấp hoặc chính sách tồn kho: Thời gian giao hàng dài hơn có thể khiến kho cần kiểm soát chặt hơn một số mã trước đây thuộc nhóm C.

Tần suất cập nhật khuyến nghị:

  • Với nhà máy có cơ cấu sản xuất ổn định: cập nhật 6 tháng/lần.
  • Với nhà máy sản xuất theo đơn hàng, cơ cấu thay đổi liên tục: cập nhật hàng quý.
  • Khi có biến động lớn về giá hoặc danh mục NVL: cập nhật ngay, không chờ đến kỳ.

Quy trình cập nhật gồm 4 bước: thu thập lại dữ liệu đơn giá và số lượng sử dụng trong kỳ mới nhất, tính lại giá trị tiêu thụ, xếp hạng và chia lại nhóm, sau đó điều chỉnh chính sách kiểm kê và vị trí lưu trữ theo nhóm mới.

Khi nào nên dùng phần mềm quản lý kho?

Thùng hàng chuẩn bị giao ra cửa xuất

Phân loại ABC có thể thực hiện thủ công bằng Excel khi kho có dưới 200 mã NVL và dữ liệu xuất nhập được ghi chép đầy đủ. Nhưng khi kho sản xuất phát triển lên vài trăm mã, việc tính toán và cập nhật trở nên nặng nề, dễ sai sót.

Các dấu hiệu cho thấy làm thủ công không còn đủ:

  • Dữ liệu tồn kho nằm rải rác ở nhiều file Excel, nhiều người cập nhật, không biết số nào đúng.
  • Mỗi lần tính lại phân loại ABC mất nhiều ngày vì phải gom dữ liệu từ nhiều nguồn.
  • Kiểm kê nhóm A cũng mất nhiều thời gian vì không biết chính xác vị trí từng mã.
  • Chênh lệch tồn kho lặp lại hàng tháng, không truy ra được nguyên nhân do thiếu nhật ký xuất nhập chi tiết.
  • Thủ kho phải nhớ vị trí hàng trong đầu, nghỉ phép là kho gần như ngưng trệ.

Khi gặp các dấu hiệu này, việc áp dụng phần mềm quản lý kho (WMS) là bước tiếp theo hợp lý. Phần mềm giúp ghi nhận xuất nhập theo thời gian thực bằng quét mã, quản lý vị trí lưu trữ, và tự động tổng hợp dữ liệu để tính giá trị tiêu thụ cho từng mã NVL.

WSS của VASO hỗ trợ việc này thế nào?

WSS (Wonder Storage System) là phần mềm quản lý kho do VASO TECH phát triển, hướng đến doanh nghiệp sản xuất và phân phối vừa và nhỏ. Thay vì chỉ bán phần mềm, VASO cùng doanh nghiệp tổ chức lại cách vận hành kho trước, rồi mới áp dụng công cụ phù hợp.

Với bài toán phân loại NVL theo nhóm ABC, WSS hỗ trợ theo hướng:

  • Dữ liệu xuất nhập chính xác: Mọi giao dịch nhập, xuất NVL đều được quét mã và ghi nhận theo người, thời điểm, vị trí. Số liệu để tính giá trị tiêu thụ không còn phụ thuộc vào sổ tay hay trí nhớ.
  • Quản lý vị trí lưu trữ: Mỗi mã NVL được gán bin/location cụ thể, giúp bố trí nhóm A, B, C đúng vị trí và tìm hàng nhanh hơn.
  • Kiểm kê bằng PDA: Kiểm kê nhóm A hàng tuần không cần dừng kho, chỉ cần quét mã tại vị trí và đối chiếu với hệ thống.
  • Báo cáo tồn kho và giá trị: Dữ liệu được tổng hợp tự động, giúp anh/chị tính lại phân loại ABC nhanh hơn nhiều so với gom file Excel thủ công.

Bảng gợi ý gói WSS theo hiện trạng kho:

GóiGiá tham khảoPhù hợp vớiThời gian triển khai dự kiến
WSS EntryTừ 49 triệu đồngKho nhỏ, 01 kho, dưới 500 SKU, mới bắt đầu số hóa1–2 tuần
WSS StandardTừ 79 triệu đồngKho sản xuất đang vận hành ổn định, 01–02 kho, cần tùy chỉnh theo quy trình thực tế3–6 tuần
WSS EnterpriseTừ 149 triệu đồngDoanh nghiệp cần chuẩn hóa sâu, nhiều bộ phận, tích hợp ERP hoặc quy trình phức tạp6–12+ tuần

Giá trên là giá tham khảo cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa bao gồm VAT. Giá cuối cùng phụ thuộc số lượng user, số kho, phạm vi chức năng, mức độ tùy chỉnh và thiết bị đi kèm. Chi phí tích hợp ERP/API và license bên thứ ba sẽ được báo giá sau khảo sát.

VASO cung cấp trọn gói một đầu mối: phần mềm WSS, thiết bị quét mã (PDA, máy in tem), tư vấn, triển khai và bảo trì. Quy trình triển khai gồm 5 bước rõ ràng: khảo sát và xác nhận phạm vi, chuẩn bị dữ liệu và cấu hình, kiểm thử UAT và đào tạo, go-live vận hành, hỗ trợ sau triển khai. Văn phòng VASO TECH đặt tại TP.HCM, phục vụ doanh nghiệp tại TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Long An.

Nếu anh/chị đang gặp tình trạng tồn kho lệch thực tế, kiểm kê mất nhiều ngày, hoặc muốn áp dụng phân loại ABC một cách bài bản nhưng dữ liệu đang rời rạc, hãy đăng ký tư vấn ngay để trao đổi về bài toán kho cụ thể. Hotline/Zalo: 0909 056 267, giờ làm việc 08:00–17:00.

Câu hỏi thường gặp

Phân loại ABC có áp dụng được cho kho NVL sản xuất không?

Có. Phân loại ABC rất phù hợp với kho NVL sản xuất vì giúp xác định những nguyên vật liệu có giá trị tiêu thụ lớn nhất, từ đó ưu tiên kiểm soát chặt về tồn kho, kiểm kê và vị trí lưu trữ.

Có nên dùng đơn giá hay số lượng để phân loại ABC?

Nên dùng giá trị tiêu thụ, tức là đơn giá nhân với số lượng sử dụng trong kỳ. Nếu chỉ dùng đơn giá, các NVL giá rẻ nhưng dùng số lượng rất lớn sẽ bị xếp nhầm vào nhóm C, trong khi thực tế chúng ảnh hưởng lớn đến chi phí sản xuất.

Nhóm A nên kiểm kê bao lâu một lần?

Với NVL nhóm A, nên kiểm kê luân phiên hàng tuần hoặc tối thiểu 2 lần/tháng. Kiểm kê luân phiên giúp phát hiện chênh lệch sớm mà không cần dừng toàn bộ kho.

Phân loại ABC có cần cập nhật thường xuyên không?

Có. Nên cập nhật 6 tháng/lần với nhà máy ổn định, hàng quý với nhà máy sản xuất theo đơn hàng, và cập nhật ngay khi có biến động lớn về giá NVL hoặc thay đổi danh mục sản phẩm.

Phần mềm quản lý kho có giúp phân loại ABC tự động không?

Phần mềm quản lý kho giúp ghi nhận dữ liệu xuất nhập chính xác và tổng hợp báo cáo giá trị tiêu thụ theo từng mã, từ đó việc tính toán và cập nhật phân loại ABC nhanh và đáng tin cậy hơn so với gom dữ liệu thủ công từ nhiều file Excel.

Kho dưới 200 mã NVL có cần phân loại ABC không?

Vẫn nên áp dụng. Dù số mã ít, phân loại ABC vẫn giúp kho biết rõ nên tập trung kiểm soát mã nào, bố trí vị trí ra sao, và kiểm kê theo tần suất nào, thay vì dàn trải nguồn lực cho tất cả các mã như nhau.

Nguồn tham khảo

  • Thông tư 200/2014/TT-BTC của Bộ Tài chính – hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp, quy định về kiểm kê tài sản, hàng tồn kho.
  • Thông tư 133/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính – chế độ kế toán cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.
  • Tài liệu nội bộ VASO TECH – catalogue giải pháp WSS (Wonder Storage System), quy trình triển khai 5 bước, thông tin 3 gói WSS Entry/Standard/Enterprise.

Giá tham khảo cho SME; giá cuối cùng phụ thuộc số user, số kho, phạm vi chức năng, mức tùy chỉnh và thiết bị đi kèm. Chưa bao gồm VAT, chi phí tích hợp ERP/API, license bên thứ ba.

Trao đổi bài toán kho của anh/chị với VASO

Cho VASO biết hiện trạng kho: số mã hàng, số kho, cách đang ghi chép. Chúng tôi đề xuất cách làm và gói phù hợp.